Czy Antarktyda to pustynia? Wyjaśniamy fakty

Tak, Antarktyda jest pustynią. Decyduje o tym definicja oparta na rocznej sumie opadów, która na tym kontynencie jest porównywalna z opadami na Saharze. Zapraszamy do lektury artykułu, który rozwieje wszelkie wątpliwości dotyczące tego zaskakującego faktu.

Co definiuje obszar jako pustynię?

Kluczowym wyznacznikiem pustyni jest skrajna suchość, a nie wysoka temperatura czy obecność piasku. Według przyjętej normy obszar ten musi charakteryzować się roczną sumą opadów nieprzekraczającą 250 mm. Równie ważnym czynnikiem jest to, że proces parowania przewyższa ilość otrzymywanej wody. To właśnie ten deficyt wilgoci sprawia, że do kategorii pustyń zaliczamy tereny o skrajnie różnych obliczach.

Konsekwentnie stosując to kryterium, ogromne obszary polarne, gdzie opady są minimalne przez cały rok, wpisują się w definicję pustyni równie dobrze, co rozgrzane piaski zwrotnikowe. W tym kontekście powszechne wyobrażenie o pustyni jako gorącym, piaszczystym krajobrazie okazuje się niepełne.

Jakie są typy pustyń lodowych?

Pustynie lodowe, charakterystyczne dla stref podbiegunowych, występują na obszarach niemal całkowicie pozbawionych roślinności, przykrytych grubą warstwą lądolodu. Warunki te dotyczą przede wszystkim Antarktydy oraz archipelagów i wysp arktycznych. Ich wspólnym mianownikiem są temperatury utrzymujące się przez cały rok poniżej zera, z wyjątkiem krótkich okresów na niektórych wybrzeżach.

W tej kategorii wyróżnia się dwa zasadnicze podtypy. Pierwszym z nich jest pustynia polarna, gdzie grubość lodu sięga miejscami kilku kilometrów, a roczne opady, występujące wyłącznie w postaci śniegu, nie przekraczają 50 mm w ekwiwalencie wody. Drugim, bardziej ogólnym terminem, jest pustynia lodowa, która opisuje obszar zdominowany przez lądolód i permanentnie ujemne temperatury od -20°C do -50°C, gdzie oprócz mchów i porostów rzadko spotyka się inne formy życia.

Dlaczego Antarktyda jest klasyfikowana jako pustynia?

Odpowiedź na to pytanie tkwi w liczbach. Antarktyda, jako kontynent, odbiera rocznie od 50 do 200 mm opadów, głównie w formie śniegu, co w centralnych rejonach daje wartości dramatycznie niskie. Przykładowo, na stacji Amundsen-Scott na biegunie południowym spada zaledwie 2 milimetry śniegu rocznie. Dla porównania, Sahara otrzymuje średnio od 100 do 250 mm deszczu rocznie. Te dane jednoznacznie wskazują, że Antarktyda jest jednym z najsuchszych miejsc na planecie, spełniającym główny warunek do uzyskania miana pustyni.

Skąd ten paradoks lodu i suchości?

Przyczyną tego stanu rzeczy jest ekstremalnie niskie ciśnienie i temperatura. Powietrze nad Antarktydą jest zbyt zimne, aby utrzymać znaczącą ilość wilgoci. Lód, który pokrywa 98% powierzchni kontynentu, nie jest efektem obfitych opadów, ale rezultatem akumulacji śniegu przez miliony lat, który pod własnym ciężarem przekształcił się w lądolód. W tym właśnie tkwi paradoks – jeden z największych rezerwuarów słodkiej wody na Ziemi, zawierający 70% jej światowych zasobów, istnieje na terenie o pustynnym bilansie wodnym.

Ta pozorna sprzeczność znika, gdy uświadomimy sobie skalę czasu i procesy fizyczne za to odpowiedzialne. Lądolód o średniej grubości 1,9 km jest magazynem, który urósł dzięki minimalnemu, ale stałemu dopływowi osadu śnieżnego, przy jednoczesnym braku topnienia. Gdyby cały ten zamarznięty rezerwuar uległ stopieniu, poziom mórz podniósłby się aż o około 60 metrów.

Czym charakteryzują się warunki na Antarktydzie?

Antarktyda to nie tylko pustynia, ale zarazem kontynent o najbardziej ekstremalnych parametrach fizycznych na Ziemi. Jest to najzimniejszy, najsuchszy i najbardziej wietrzny kontynent o największej średniej wysokości bezwzględnej spośród wszystkich lądów. Średnia temperatura na tym kontynencie wynosi około -50°C, ale w niektórych rejonach spada do wartości absolutnie rekordowych.

Jak niskie są tam temperatury?

Na radzieckiej, a obecnie rosyjskiej stacji Wostok 21 lipca 1983 roku zarejestrowano naturalną temperaturę -89,2°C. Z kolei analizy satelitarne wskazały punktowo wartości sięgające nawet -93,2°C. Aby uzmysłowić sobie te warunki, wystarczy porównać je z najniższą temperaturą zanotowaną na Saharze, która zimą spada do zera. Na Antarktydzie najcieplejszym miesiącem jest styczeń, kiedy to temperatury na stacji Wostok osiągają średnio -33°C, a najwyższa zarejestrowana tam wartość to 18,3°C na plusie, odnotowana w 2020 roku na argentyńskiej stacji Esperanza.

Jaka jest siła i wpływ wiatrów katabatycznych?

Klimat wewnętrznej części kontynentu kształtują potężne, grawitacyjne spływy powietrza znane jako wiatry katabatyczne. Powstają one na skutek istnienia stałego ośrodka wysokiego ciśnienia w centrum Antarktydy oraz ujemnego bilansu promieniowania cieplnego, który wynosi średnio -377 MJ/m² rocznie na biegunie południowym. Powietrze, schładzając się nad wyniesionym płaskowyżem, gwałtownie spływa ku wybrzeżom, osiągając prędkości od 50 do 90 m/s, co odpowiada huraganowym podmuchom do 325 km/h. Tak silne wiatry dominują przez 200 do 340 dni w roku.

Które miejsce na Antarktydzie jest najbardziej pustynne?

Najbardziej dobitnym dowodem na pustynny charakter tego kontynentu są Suche Doliny McMurdo. To największy wolny od lodu obszar Antarktydy, zajmujący powierzchnię około 4500 km². Panują tam warunki, które stanowią ziemski odpowiednik powierzchni Marsa, z glebą poligonalną i wyjątkowo niską wilgotnością.

W niektórych partiach tych dolin deszcz nie spadł od milionów lat. Te ekstremalne warunki sprawiły, że od lat 70. XX wieku NASA testuje w Suchych Dolinach sprzęt badawczy przeznaczony do użycia na Czerwonej Planecie. To tutaj nauka weryfikuje prototypy łazików i systemy poszukiwania życia w środowiskach, gdzie woda w stanie ciekłym jest zjawiskiem nieosiągalnym.

Jak wygląda życie na tej lodowej pustyni?

Choć warunki wydają się skrajnie wrogie, życie na Antarktydzie znalazło sposób na przetrwanie. Flora kontynentu jest ograniczona do zaledwie dwóch rodzimych gatunków roślin naczyniowych – śmiałka antarktycznego i kolobanta antarktycznego. Oprócz nich występuje około 100 gatunków mchów i 25 gatunków wątrobowców. Większość form życia reprezentują jednak mikroorganizmy, takie jak grzyby endolityczne zwane krioendolitami, które są w stanie rozwijać się w skałach.

Fauna lądowa jest równie uboga – największym zwierzęciem stale żyjącym na lądzie jest nielotna muchówka Belgica antarctica, osiągająca długość do 6 mm. Prawdziwe bogactwo biologiczne kryje się w oceanie. Gatunkiem kluczowym dla całego ekosystemu morskiego jest kryl antarktyczny, stanowiący podstawę diety dla wielu stworzeń, od ryb z rodziny nototeniowatych po wieloryby. Wśród ptaków dominują pingwiny, które odpowiadają za 90% biomasy ptaków Oceanu Południowego, a ich ikoną jest pingwin cesarski – jedyne zwierzę, które spędza surową antarktyczną zimę na lądzie, wędrując 100 kilometrów w głąb kontynentu do swoich kolonii lęgowych.

Czy inne pustynie lodowe są mniejsze od Antarktydy?

Ranking pięciu największych pustyń świata obala stereotyp, że największe pustkowia są gorące. Numerem jeden pozostaje Antarktyda z powierzchnią 14,2 mln km². Tuż za nią plasuje się Arktyka, której suche tereny lądowe i zamarznięty ocean obejmują 13,9 mln km² i gdzie opady roczne są poniżej 50 mm. To jedyna pustynia polarna zamieszkana przez ludy rdzenne, jak Inuici, a jej bioróżnorodność znacząco przewyższa Antarktydę – florę reprezentuje tam około 100 gatunków roślin naczyniowych, a faunę ssaki takie jak niedźwiedź polarny i lis polarny.

Dopiero trzecia w zestawieniu jest Sahara, największa gorąca pustynia o powierzchni 9,2 mln km². Co zaskakujące, aż 70% jej powierzchni to nie piaszczyste wydmy, czyli ergi, a skaliste płaskowyże zwane hamadami. Kolejne miejsca zajmują Pustynia Arabska (2,3 mln km²), której słynna część – Rub al-Chali – jest największym zwartym obszarem piaszczystym na świecie, oraz Pustynia Gobi (1,3 mln km²), cechująca się ekstremalną amplitudą temperatur od 45°C latem do -40°C zimą.