Zima stulecia 1978 – jaka była temperatura i przebieg zjawiska?

Temperatura podczas zimy stulecia na przełomie 1978 i 1979 roku spadała lokalnie nawet do -30°C, a pokrywa śnieżna osiągnęła w Suwałkach 84 cm. Był to efekt gwałtownego załamania pogody, które w ciągu kilkudziesięciu godzin sparaliżowało cały kraj. W artykule przeanalizujemy szczegółowy przebieg tego zjawiska, przytaczając dane pogodowe i relacje z poszczególnych regionów.

Skąd wziął się kataklizm na przełomie 1978 i 1979 roku?

Genezy ekstremalnej aury należy szukać w dynamicznej sytuacji barycznej nad Europą Środkową. Na obszarze Polski doszło do ostrej kolizji niżu znad południa kraju z potężnym wyżem znad południa Norwegii. W wyniku tego powstała wyjątkowo duża różnica ciśnień, która wygenerowała silny wiatr w porywach osiągający prędkość 60–70 km/h. Porywiste podmuchy od samego początku były integralnym składnikiem zjawiska, radykalnie pogarszając odczuwalne warunki.

Zasadniczy atak rozpoczął się w nocy z 29 na 30 grudnia 1978 roku. Do Polski północnej i centralnej zaczęła napływać bardzo mroźna masa powietrza z północy. Występujące wcześniej opady deszczu, przy gwałtownym ochłodzeniu, niemal z godziny na godzinę przechodziły w intensywny, pylisty śnieg. Chłodny front w kolejnych godzinach przesuwał się na południe, przynosząc potężne śnieżyce.

Jakie wartości rejestrowały termometry?

Spadek temperatury na przestrzeni doby był dramatyczny. Jeszcze 30 grudnia w rejonie Warszawy notowano dodatnie wartości, sięgające 5-7°C. Wraz z przejściem frontu słupki rtęci runęły w dół, osiągając podczas nocy sylwestrowej w stolicy -21°C. W Suwałkach odnotowano wówczas -26°C, a w szczytowych momentach fali mrozów w wielu regionach kraju temperatura powietrza zbliżała się do -30°C. Te ekstremalne wartości utrzymywały się na znacznym obszarze przez pierwsze dni stycznia 1979 roku.

Warto podkreślić, iż choć zima ta jest mocno osadzona w pamięci zbiorowej, to historycy klimatu zwracają uwagę, że późniejsze epizody bywały termicznie surowsze. Dla porównania, styczeń 1987 roku przyniósł w Białymstoku średnią temperaturę -15,1°C i spadki absolutne do -34,6°C. W kontekście zimy 1978/1979 kluczowa okazała się jednak potężna suma opadów połączona z wiatrem, a nie tylko sam mróz.

Rekordowe ilości białego puchu

Ilość śniegu, który spadł w relatywnie krótkim czasie, okazała się przytłaczająca dla infrastruktury. Na stacji pomiarowej w Suwałkach 16 lutego 1979 roku grubość pokrywy wyniosła 84 cm. W Warszawie szczyt nastąpił 31 stycznia przy 70 cm, a w Szczecinie 19 lutego odnotowano 53 cm. W Łodzi zaspy sięgały 78 cm. Podmuchy wiatru transportowały drobinki śniegu, tworząc w odkrytym terenie fascynujące, lecz zabójcze dla transportu wielometrowe nawisy poziome.

Tak wysoki zapas wody w pokrywie śnieżnej, szacowany w centrum kraju na 100–150 mm, a na wschodzie i północnym wschodzie nawet na 200–250 mm, niósł ze sobą poważne konsekwencje hydrologiczne. Śnieg nie topniał, lecz zalegał, konserwując paraliż aż do nadejścia dodatnich temperatur w marcu. Wówczas to dopiero ujawniła się druga, powodziowa faza katastrofy.

Jak wyglądał paraliż państwa w praktyce?

Odpowiedź systemowa na załamanie pogody okazała się katastrofalnie niewydolna. Olbrzymia pokrywa śnieżna i mróz niemal z dnia na dzień przerwały kluczowe szlaki komunikacyjne. Centralny Zarząd Dróg Publicznych raportował o wyłączeniu z ruchu 36 tysięcy kilometrów dróg krajowych, nie licząc lokalnych traktów. Wiele miejscowości, szczególnie na terenach wiejskich oraz na Wybrzeżu, zostało kompletnie odciętych od dostaw i pomocy.

Na terenie województwa gdańskiego już 1 stycznia wprowadzono oficjalnie stan klęski żywiołowej. Decyzja ta szybko objęła kolejne regiony. W skali całego kraju oznaczało to zmobilizowanie setek tysięcy ludzi i wojska do walki ze skutkami, lecz skala żywiołu przerastała ówczesne możliwości logistyczne. Komunikaty radiowe o dwudziestym stopniu zasilania stały się codziennością, oznaczając regularne, wielogodzinne blackouty dla ludności cywilnej.

Zatrzymane pociągi i niewydolność kolei

Kolej, będąca kręgosłupem transportu PRL, praktycznie przestała spełniać swoją funkcję. Pod wpływem ekstremalnego mrozu masowo pękały szyny kolejowe, a zwrotnice zamarzały w bezruchu, uniemożliwiając jakikolwiek manewr składów. W okolicach Bydgoszczy nie zdołano uruchomić aż 60% lokomotyw i elektrowozów. Do wielu jednostek brakowało paliwa, które nie mogło dotrzeć na miejsce, a w przypadku parowozów problemem było także zestalanie się smarów w niskich temperaturach.

Na dworcach utknęły tysiące podróżnych. W Sierpcu na jakikolwiek transport oczekiwało jednocześnie około 3000 osób. Opóźnienia pociągów pasażerskich regularnie przekraczały 24 godziny, a gdy w końcu skład wtaczał się na peron, zdesperowani pasażerowie próbowali dostać się do środka przez okna. W rejonie Gdańska pociągi w pewnym momencie w ogóle przestały kursować, co odcięło dostęp do portu. Priorytet przyznano jedynie składom towarowym przewożącym węgiel i mazut do konających elektrociepłowni, jednak i one często grzęzły w zaspach.

Drogi i komunikacja miejska w tunelach ze śniegu

Standardowe metody odśnieżania szlaków drogowych zawodziły jedna po drugiej. Pługi śnieżne, nawet jeśli docierały do zasypanych arterii, szybko stawały się bezużyteczne. Okazywało się, że przy spadku temperatury do -12°C w wielu mechanizmach zamarzał olej hydrauliczny. Sytuację ratować musiało ciężkie wojsko, wprowadzając do akcji czołgi i spychacze, które gąsienicami zrywały zmrożony, twardy śnieg z jezdni.

W miastach obraz był surrealistyczny. Tam, gdzie udało się przebić trasy, autobusy poruszały się w głębokich, wykopanych w śniegu tunelach o ścianach sięgających kilku metrów. W Warszawie do rozmrażania torów tramwajowych sięgnięto po miotacze ognia, co pozwoliło w jedną z niedziel uruchomić zaledwie dwie linie tramwajowe. Powszechnym zjawiskiem w całym kraju stało się zbiorowe wypychanie unieruchomionych autobusów z zasp przez pasażerów.

Do wielu miejscowości nadmorskich, takich jak Puck czy Władysławowo, zapasy żywności musiano zrzucać ze śmigłowców, a rodzące kobiety nie doczekały się pomocy, gdyż nawet transportery wojskowe nie dały rady przebić się przez śnieg.

Kryzys energetyczny i życie codzienne w mrozie

Najbardziej dotkliwym odczuciem dla obywateli był brak ciepła. System ciepłowniczy okazał się skrajnie niewydolny. W Warszawie, szczególnie na odciętym od świata Ursynowie zabudowanym blokami z wielkiej płyty, temperatura w mieszkaniach spadła do 7°C. W innych dzielnicach i wielu miastach, takich jak Gdańsk, było niewiele cieplej, oscylując poniżej 10°C. Rytualne macanie kaloryferów nie przynosiło żadnej zmiany – pozostawały zimne przez wiele dni.

Brak prądu i dostaw ciepłej wody wywołał kaskadę awarii w budynkach. Woda zamarzająca w instalacjach rozsadzała kaloryfery i piony wodociągowe. Tylko 1 stycznia w stolicy przyjęto 800 zgłoszeń o zalanych mieszkaniach, a w Łodzi podtopionych zostało 2000 lokali. Szacuje się, że w pierwszych pięciu dniach ataku zimy w skali całego kraju awarii uległo około 30 tysięcy grzejników. Władze zarządziły zwiększenie produkcji nowych, jednak szybko natrafiono na niemożliwą do pokonania barierę – w przemyśle zaczęło dramatycznie brakować tlenu i acetylenu potrzebnego do ich wytwarzania.

Farelka, węgiel i gaz – walka o przetrwanie

W sytuacji niedogrzanych mieszkań ratunkiem stały się przenośne źródła ciepła, a cichą bohaterką zimy – elektryczna farelka z zakładów Predom-Farel w Kętrzynie. Szczególnie cenionym modelem było tzw. słoneczko, czyli grzejnik w formie chromowanej lampy, który miał opinię dobrze grzejącego. Kto nie miał farelki, zmuszony był ogrzewać pomieszczenia turystyczną spiralową kuchenką elektryczną. Te pozostawione na noc urządzenia stawały się jednak przyczyną licznych pożarów o tragicznych konsekwencjach.

Ci, którzy mieli dostęp do kuchenek gazowych, próbowali dogrzewać nimi swoje lokale. Masowe użycie tego paliwa doprowadziło jednak do takiego spadku ciśnienia w sieci, że nawet zagotowanie wody na herbatę urastało do rangi problemu. Równocześnie w sklepach błyskawicznie wyprzedano wszystkie świeczki, znicze i podstawowe źródła światła. Katastrofalny okazał się też manewr ekonomiczny władz – premier Piotr Jaroszewicz pod koniec 1978 roku wydał zgodę na eksport dużych zapasów węgla na Zachód, by pozyskać dewizy na spłatę długów. Gdy przyszły mrozy, hałdy przy elektrociepłowniach były puste.

Puste półki i czarny rynek

Odcięcie szlaków transportowych przełożyło się natychmiastowo na dramatyczny stan zaopatrzenia. Piekarnie nie były w stanie wypiekać pieczywa, gdyż brakowało mąki i prądu, co wywołało reglamentację chleba. W sklepach zniknęło mydło, pasta do zębów i ciepła odzież. Mleko w proszku, niezbędne dla rodzin z małymi dziećmi, można było nabyć wyłącznie po okazaniu książeczki zdrowia dziecka. Rozgoryczonym brakiem nabiału matkom urzędnicy radzili zakup krowy.

Rozwinął się rozbudowany czarny rynek towarów niezbędnych do przetrwania. Akumulatory do samochodów, które masowo odmawiały posłuszeństwa, osiągały niebotyczną cenę 2000 złotych przy nieoficjalnej sprzedaży. Kierowcy wyjmowali je na noc z pojazdów w obawie przed kradzieżą. Władze wprowadziły też ścisłe limitowanie paliwa, zezwalając na zakup jedynie 10 litrów benzyny na jeden samochód, co dobiło resztki transportu prywatnego.

Jak zima wpłynęła na społeczeństwo i politykę?

Choć zjawisko zniszczyło gospodarkę i pogrążyło obywateli w walce o byt, miało ono też pewne paradoksalne konsekwencje społeczne. Historycy wskazują na odrodzenie się postaw sąsiedzkich i zacieśnianie się rodzin. Wyprawy po świeczkę czy baterię do sąsiada stawały się pretekstem do zawarcia nowych znajomości. Wspólne klęcie na opieszałość władzy cementowało lokalne wspólnoty. Marcin Zaremba, autor „Wielkiego rozczarowania”, określa to mianem kolejnego cyklu familizmu, czyli zwrotu ku ekstremalnie silnym więzom rodzinnym jako formie przetrwania kryzysu.

Wielu autorów uważa, że to, jak Polska Ludowa nie poradziła sobie z kataklizmem, bezpośrednio przyśpieszyło polityczny upadek ekipy Edwarda Gierka, obnażając wszystkie wady scentralizowanego systemu kierowania państwem.

Kulturowe echa mroźnych tygodni

Bezprecedensowe przeżycia od razu trafiły do kultury masowej. Stanisław Bareja wkomponował aluzje do wydarzeń w swoje legendarne komedie. W „Misiu” pojawił się motyw pękających kaloryferów i sarkastyczny komentarz, że „jak jest zima, to musi być zimno”. W serialu „Alternatywy 4” mroźna aura była jednym z elementów walki mieszkańców z absurdami systemu mieszkaniowego. Z kolei sylwestrowa tułaczka pasażerów uwięzionych na stacjach stała się kanwą filmu „Bal na dworcu w Koluszkach” w reżyserii Filipa Bajona.

W obiegu społecznym odżyły też czarne żarty powtarzane od lat sześćdziesiątych. Charakterystyczne powiedzenie „Nam nie trzeba Bundeswehry, nam wystarczy minus cztery” stało się gorzkim mottem całej zimy. Popularność zyskało także pytanie o główne klęski żywiołowe w PRL, na które padała odpowiedź: „wiosna, lato, jesień i zima”. Humor był sposobem na oswojenie strachu przed zamarznięciem i głodem w mieszkaniach bez szyb.

Powódź roztopowa i końcowy bilans

Po długich tygodniach zmagań paraliż zaczął ustępować, jednak dopiero w marcu, gdy termometry pokazały dodatnie wartości. Równocześnie rozpoczęła się druga faza katastrofy, związana z roztopami. Topniejąca błyskawicznie rekordowa masa śniegu sprawiła, że główne rzeki, a zwłaszcza nizinne dopływy Narwi i Bugu, wystąpiły z brzegów. Poniżej Pułtuska został przerwany wał, a powódź wdarła się do miasta. Ziemia, przez wiele tygodni skute głęboką zmarzliną, nie była w stanie przyjąć takiej ilości wody.

Bilans ludzki okazał się tragiczny, choć przez lata był ukrywany. Oficjalne media eksponowały bohaterstwo żołnierzy, milicjantów i ORMO walczących z żywiołem, przemilczając fakty o zamarznięciach. Ustalenia historyków mówią o co najmniej 14 potwierdzonych ofiarach śmiertelnych – tylko w Bydgoszczy do początku stycznia z zimna zmarło pięć osób. Tysiące ludzi trafiło natomiast do szpitali z odmrożeniami rąk i nóg. Syntetycznym podsumowaniem kataklizmu jest fakt, że rok 1979 był pierwszym w historii powojennej Polski, kiedy produkcja przemysłowa zanotowała spadek w porównaniu z rokiem poprzednim.